لکنت زبان کودکان، یکی از اختلالات گفتاری در سنین پایین است که بر مهارتهای ارتباطی و اعتماد به نفس کودکان تاثیر میگذارد. این مشکل بین سنین ۲ تا ۵ سالگی ظاهر میشود، دقیقا زمانی که کودک در حال یادگیری و گسترش دامنه کلمات و جملات خود است. لکنت زبان با تکرار، کشیدن یا قفل شدن کلمات و صداها هنگام صحبت مشخص میشود و گاهی در شرایط خاص، تشدید میشود. آگاهی والدین از علل و نشانههای لکنت و مراجعه به موقع به متخصص، اهمیت مهمی در بهبود این اختلال دارد.
لکنت زبان کودکان چیست؟
لکنت زبان در کودکان نوعی اختلال در جریان طبیعی گفتار است که در آن، کودک در تولید صداها، هجاها یا کلمات دچار وقفههای ناگهانی، تکرار و کششهای غیرارادی میشود. این مشکل معمولاً زمانی بروز میکند که کودک در حال یادگیری ساختارهای زبانی پیچیدهتر است و مغز او هنوز هماهنگی کامل بین مرکزهای زبانی در نیمکره چپ مغز و عضلات حرکتی گفتار زبان، لب و تارهای صوتی را پیدا نکرده است.
سن شروع لکنت زبان در کودکان چند سالگی است؟
لکنت زبان در سنین ۲ تا ۵ سالگی آغاز میشود؛ یعنی درست در زمانی که کودک در حال گذر از مرحلهی گفتن واژههای ساده به سمت ساخت جملات بلند و پیچیدهتر است. در این دوران، مغز کودک باید بهطور همزمان چند فرآیند را مدیریت کند: انتخاب واژه، ساخت جمله، کنترل تنفس و هماهنگی عضلات گفتار. این حجم از فعالیتهای زبانی و حرکتی باعث میشود برخی کودکان دچار وقفه یا تکرار در گفتار شوند. در برخی کودکان، لکنت زبان بهصورت ناگهانی و بدون پیشزمینهی مشخص ظاهر میشود. والدین ممکن است متوجه شوند که کودک از یک روز خاص شروع به تکرار صداها یا گیرکردن در ابتدای جمله کرده است.
علت لکنت زبان کودکان چیست؟
لکنت زبان یکی از پیچیدهترین اختلالات گفتاری دوران کودکی است که علت آن را نمیتوان تنها به یک عامل محدود کرد. این مشکل معمولاً نتیجهی ترکیب چند عامل ژنتیکی، عصبی، محیطی و روانشناختی است که در کنار هم باعث میشوند جریان طبیعی گفتار کودک دچار وقفه یا تکرار شود.
عوامل ژنتیکی و وراثتی مؤثر در لکنت زبان
لکنت زبان کودکان در خانوادههایی که سابقهی این اختلال را دارند، شایعتر است. دانشمندان چندین ژن مرتبط با عملکرد عصبی و گفتاری را شناسایی کردهاند که میتوانند در انتقال این ویژگی نقش داشته باشند. این ژنها روی نحوهی عملکرد بخشهایی از مغز که مسئول هماهنگی گفتار هستند تأثیر میگذارند. کودکانی که از نظر ژنتیکی مستعد هستند، در مسیر رشد زبانی حساسترند و ممکن است در مواجهه با فشارهای محیطی یا اضطراب، زودتر دچار لکنت شوند.
اضطراب، استرس و هیجان
اضطراب و هیجان بیش از حد میتواند یکی از مهمترین عوامل تشدیدکنندهی لکنت زبان کودکان باشد. در واقع، استرس عامل اصلی شروع لکنت نیست، اما میتواند لکنت موجود را شدیدتر و ماندگارتر کند. کودکانی که در محیطهای پرتنش یا پر از انتقاد زندگی میکنند، هنگام صحبت کردن احساس فشار میکنند و تلاش بیشتری برای درست گفتن کلمات دارند. همین تلاش ذهنی زیاد باعث میشود هماهنگی بین مغز و عضلات گفتاری مختل شود و کودک بیشتر گیر کند یا صداها را تکرار کند.
آسیبهای مغزی
در این حالت، نواحی کنترلکننده گفتار در مغز (بهویژه قشر بروکا و مناطق حرکتی مرتبط با گفتار) دچار ناهماهنگی در ارسال فرمان به عضلات گفتاری میشوند. این نوع لکنت که به آن لکنت نوروژنیک گفته میشود، پس از ضربه مغزی، عفونتهای عصبی یا اختلالات رشد مغز دیده میشود. کودکان مبتلا به این نوع لکنت همراه با سایر مشکلات گفتاری، حرکتی یا شناختی نیز هستند.
ترس یا شوک عصبی
در برخی کودکان، لکنت زبان ممکن است پس از یک تجربهی هیجانی شدید، ترس ناگهانی یا شوک عاطفی ظاهر شود. برای مثال، دیدن صحنهی ترسناک، تصادف، از دست دادن عزیز یا حتی تغییر بزرگ در زندگی (مثل تولد خواهر یا برادر جدید) میتواند باعث بروز ناگهانی لکنت شود. این نوع لکنت که به آن لکنت روانزاد نیز گفته میشود، بیشتر ریشهی روانی دارد تا عصبی. در چنین شرایطی، کودک از نظر مغزی سالم است، اما واکنش روانی بدن به اضطراب یا ترس شدید باعث ایجاد گیر گفتاری میشود.
جهت مشاوره بیشتر با شماره زیر تماس حاصل فرمایید.
علائم و نشانههای لکنت زبان در کودکان
لکنت زبان در کودکان با علائم و نشانههایی مشخص میشود که در هنگام صحبت کردن، به خوبی قابل مشاهده است. رایجترین علائم به تکرار بیدلیل صداها، هجاها یا کلمات در ابتدای جمله یا وسط آن اشاره کرد، مثل گفتن مممامان یا بببازی گفتن. کشیده گفتن صداها یا توقف ناگهانی و طولانی هنگام صحبت، از دیگر نشانهها است که باعث قطع شدن روانی گفتار میشود. کودک ممکن است در حین لکنت، حرکات غیر ارادی مثل پلک زدن، لرزش لبها یا حرکات سر از خود نشان دهد. همچنین در برخی مواقع، کودک از صحبت کردن در جمع یا موقعیتهای خاص اجتناب میکند و دچار اضطراب یا خجالت میشود.
درباره بهترین متخصص اطفال در شهرک غرب بیشتر بخوانید.
روشهای تشخیص لکنت زبان در کودکان
تشخیص لکنت زبان در کودکان، توسط متخصص کودکان انجام میشود و شامل ارزیابی دقیق الگوی گفتار، رفتار و عوامل زمینهای کودک است. در مرحله نخست، پزشک از والدین در مورد زمان شروع لکنت، شرایطی که لکنت در آنها بیشتر بروز میکند و سابقه خانوادگی اختلالات گفتاری اطلاعات کاملی جمعآوری میکند. سپس گفتار کودک در محیطی آرام و طبیعی ضبط و تحلیل میشود تا نوع، شدت و فراوانی علائم، بررسی شود. این، تواناییهای زبانی، شناختی و عاطفی کودک ارزیابی میشود تا عوامل روانی و رشدی، مشخص شود. در صورت نیاز، تستهای تکمیلی مثل ارزیابی شنوایی یا معاینه عصبی، انجام شود تا سایر مشکلات زمینهای، رد شوند.
درمان لکنت زبان کودکان با گفتاردرمانی
گفتاردرمانی یکی از اصلیترین و مؤثرترین روشها برای درمان لکنت زبان در کودکان است. در این روش، هدف برطرف کردن تکرار یا مکث در گفتار نیست، و کمک به کودک برای یادگیری گفتار روان، بدون ترس و همراه با اعتمادبهنفس است. گفتاردرمانگر با توجه به سن، شدت لکنت و شرایط روانی کودک، برنامهای اختصاصی طراحی میکند تا کودک بتواند به تدریج بر گفتار خود کنترل پیدا کند.
گفتاردرمانی چیست و چگونه به کودک کمک میکند؟
گفتاردرمانی مبتنی بر روانشناسی و زبانشناسی است که به بهبود مهارتهای گفتاری، تنفسی و زبانی کودک کمک میکند. در جلسات درمانی، گفتاردرمانگر ابتدا الگوی گفتاری و تنفسی کودک را بررسی میکند و سپس با تمرینهای هدفمند به او آموزش میدهد که چگونه سرعت گفتار خود را تنظیم کند، اضطرابش را کاهش دهد و گفتار طبیعیتری داشته باشد. کودک یاد میگیرد در موقعیتهای روزمره مانند صحبت با خانواده یا دوستان، گفتار روانتری داشته باشد و ترس از صحبت کردن در جمع را از بین ببرد.
چند جلسه گفتاردرمانی برای درمان لکنت زبان کودکان لازم است؟
تعداد جلسات گفتاردرمانی برای هر کودک متفاوت است و به عواملی مانند شدت لکنت، سن، توانایی درک دستورالعملها و همکاری والدین بستگی دارد.برای مشاهدهی تغییرات محسوس، بین ۱۰ تا ۳۰ جلسه درمانی نیاز است. لکنت مزمنتر یا با اضطراب بالاتر همراه باشد، جلسات بیشتری لازم است. گفتاردرمانگر معمولاً بخشی از تمرینها را نیز برای انجام در منزل به خانواده آموزش میدهد تا روند درمان سریعتر و پایدارتر پیش برود.
تکنیکهای مؤثر گفتاردرمانی
درمان لکنت تنها به تمرین گفتاری محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از روشهای کاربردی را شامل میشود که به تقویت هماهنگی ذهن و گفتار کمک میکنند. برخی از تکنیکهای پرکاربرد عبارتاند از:
- تمرین گفتار آهسته و منظم
- تمرینهای تنفسی و کنترل دم و بازدم
- بازیهای گفتاری و تعاملی
- آموزش مدیریت هیجان و اضطراب
- افزایش اعتمادبهنفس در گفتار
آیا درمان خانگی لکنت زبان کودکان ممکن است؟
نقش خانواده و تمرینهای خانگی در بهبود این اختلال بسیار مهم است. در واقع، خانه باید محیطی آرام، امن و حمایتکننده برای تمرین گفتار کودک باشد. والدین میتوانند با اجرای چند تمرین ساده و رعایت نکات رفتاری، روند درمان را تسریع و اعتمادبهنفس کودک را تقویت کنند.
تمرینهای ساده برای تقویت گفتار در خانه
تمرینهای خانگی نباید پیچیده یا فشرده باشند؛ بلکه باید بهصورت طبیعی و لذتبخش در جریان بازی یا گفتگو انجام شوند. در ادامه چند روش کاربردی برای بهبود گفتار در منزل آورده شده است:
- خواندن شعر و ترانه با کودک
- قصهگویی و بازگویی داستان
- بازیهای گفتاری روزانه
- تمرین نفس عمیق و گفتار آرام
نکات رفتاری والدین
اگر کودک در حین صحبت کردن دچار مکث یا تکرار میشود، واکنش بیطرفانه و آرام نشان دهید. مهم است که اضطراب یا نگرانی در چهرهتان دیده نشود، چون کودک به سرعت آن را درک میکند و ممکن است بیشتر مضطرب شود. همچنین، سعی کنید فضای گفتوگو را آرام و بدون عجله نگه دارید. وقتی اعضای خانواده با حوصله و سرعت طبیعی صحبت کنند، کودک نیز بهصورت ناخودآگاه همین الگو را در گفتار خود بهکار میگیرد. هر بار که کودک بدون لکنت صحبت میکند، او را با تحسین و تشویق ملایم تقویت کنید تا انگیزهاش برای ادامه تمرین و گفتار روان افزایش یابد.
اشتباهات رایج والدین
برخی والدین ناخواسته با نیت کمک، رفتارهایی انجام میدهند که روند درمان را کند میکند. برای مثال، سرزنش یا تمسخر کودک حتی به شوخی، میتواند تأثیر بسیار منفی بر عزتنفس او بگذارد و اضطرابش را تشدید کند. همچنین تذکر مداوم هنگام لکنت، مانند گفتن آرومتر حرف بزن یا تکرار نکن، نه تنها سودی ندارد بلکه باعث افزایش فشار روانی و بدتر شدن وضعیت گفتار میشود. مقایسه کودک با خواهر، برادر یا دوستانش نیز یکی از خطاهای رایج است که احساس ناتوانی و خجالت در او ایجاد میکند. از سوی دیگر، اصرار به گفتار سریع یا درست باعث میشود کودک بیش از پیش بر گفتارش تمرکز افراطی کند و همین اضطراب، لکنت را تشدید نماید.
بیشتر بدانید: روش های درمان تیک عصبی در کودکان
نقش والدین در بهبود لکنت زبان کودک
والدین نقش بسیار مهم و کلیدی در بهبود لکنت زبان کودک دارند و رفتار آنها میتواند روند درمان را تسهیل یا حتی دشوارتر کند. اولین قدم برای والدین، پذیرش مشکل کودک بدون سرزنش یا فشار آوردن است. زیرا استرس و ترس از اشتباه، لکنت را تشدید میکند. والدین باید با آرامش به کودک گوش دهند، صحبت او را قطع نکنند و اجازه دهند جملهاش را با سرعت خودش تمام کند. ایجاد یک محیط صمیمی، پر از تشویق و بدون مقایسه با دیگران، اعتماد به نفس کودک را بالا میبرد و به کاهش اضطراب کمک میکند.
نتیجهگیری
لکنت زبان در کودکان، هر چند ممکن است در ابتدا برای والدین نگران کننده باشد، اما با آگاهی، صبر و پیگیری درمان به موقع، قابل کنترل و بهبود است. شناخت علائم، توجه به احساسات کودک و ایجاد محیطی آرام و حمایت کننده در خانه، نقش بزرگی در کاهش استرس و بهبود گفتار او دارد. همچنین مراجعه به موقع به متخصص و پیروی از توصیههای درمانی، روند بهبودی را تسریع کرده و از مزمن شدن مشکل جلوگیری میکند. در نهایت، آنچه اهمیت دارد حمایت عاطفی و تشویق کودک به صحبت کردن بدون ترس از اشتباه است. زیرا عشق و درک والدین، قویترین انگیزه برای پشت سر گذاشتن این چالش خواهد بود.