تشنج در کودکان | علل و روش‌های پیشگیری از آن

تشنج در کودکان یکی از اختلالات شایع دوران کودکی است که موجب نگرانی شدید والدین می‌شود. این وضعیت، به‌ صورت حرکات غیر ارادی، سفتی عضلات، از دست رفتن هوشیاری یا تغییرات رفتاری ناگهانی ظاهر می‌شود. تشنج، به دلایل مختلفی از جمله تب بالا، اختلالات عصبی یا مشکلات متابولیک رخ می‌دهد و در برخی موارد نیازمند بررسی‌های تخصصی پزشکی است. شناخت علل، علائم، روش‌های تشخیص و اقدامات اولیه در مواجهه با تشنج، اهمیت مهمی در کاهش عوارض و بهبود روند درمان دارد.

علت تشنج در کودکان چیست؟

تشنج در کودکان می‌تواند ناشی از عوامل مختلف باشد و شناخت دقیق علت زمینه‌ای برای درمان مؤثر و پیشگیری از عود آن اهمیت بسیار زیادی دارد. علل تشنج در کودکان شامل عوامل شایع و نادر می‌شوند که در ادامه به تفکیک توضیح داده شده‌اند:

تب و عفونت‌های ویروسی

بالا رفتن ناگهانی دمای بدن، به‌ویژه در کودکان بین ۶ ماه تا ۵ سال، می‌تواند منجر به تشنج تب‌دار شود. این نوع تشنج بیشتر در کودکان سالم رخ می‌دهد و اغلب کوتاه‌مدت و خوش‌خیم است. عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفولانزا، گلودرد یا عفونت گوش می‌توانند تب ناگهانی ایجاد کنند و در نتیجه فعالیت الکتریکی مغز را تحریک کنند. حتی گاهی دمای بدن چند درجه کمتر از حالت تب شدید، در کودکانی که زمینه حساسیت عصبی دارند، می‌تواند موجب حمله تشنج شود.

آسیب‌های مغزی یا کمبود اکسیژن

ضربه به سر، تصادف، سکته مغزی یا کمبود اکسیژن هنگام تولد می‌توانند باعث آسیب‌های مغزی و تشنج شوند. تشنج ناشی از آسیب مغزی ممکن است با اختلالات حرکتی، کاهش توانایی یادگیری یا مشکلات رفتاری همراه باشد. این نوع تشنج طولانی‌تر و شدیدتر است و نیازمند بررسی‌های تخصصی مانند MRI یا نوار مغز (EEG) و پیگیری طولانی مدت توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب است.

قند خون پایین

اختلال در سوخت و ساز بدن می‌تواند سلول‌های عصبی را تحریک کرده و تشنج ایجاد کند. کاهش سطح قند خون، سدیم، کلسیم یا منیزیم از جمله عوامل شایع است. اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای و متابولیکی، کنترل رژیم غذایی و درمان دارویی قابل مدیریت است. والدین باید به علائم هشداردهنده مانند ضعف ناگهانی، تعریق بیش از حد، سرگیجه یا بی‌قراری کودک توجه داشته باشند.

صرع و زمینه ژنتیکی

در برخی کودکان، سابقه خانوادگی صرع یا اختلالات ژنتیکی می‌تواند احتمال بروز تشنج را افزایش دهد. تشنج‌های ناشی از صرع تکرارشونده، طولانی و گاهی مقاوم به درمان هستند. تشخیص به موقع و مصرف منظم داروهای ضدتشنج همراه با پیگیری پزشکی، کلید کنترل طولانی‌مدت صرع در کودکان است. علاوه بر دارو، رعایت سبک زندگی سالم، خواب کافی و کاهش استرس نیز به پیشگیری از تشنج کمک می‌کند.

مسمومیت یا ضربه به سر

گاهی تشنج در کودکان ناشی از مسمومیت با دارو، مواد شیمیایی یا سموم غذایی است. مصرف اشتباه دارو یا قرار گرفتن در معرض مواد سمی می‌تواند مغز را تحریک کرده و حمله تشنج ایجاد کند. ضربه شدید به سر، زمین خوردن یا تصادف می‌تواند باعث تشنج شود. این نوع تشنج‌ها معمولاً شدید و خطرناک هستند و نیاز به مراقبت فوری پزشکی و بررسی کامل دارند تا از عوارض طولانی‌مدت جلوگیری شود.

آیا تب می‌تواند باعث تشنج در کودک شود؟

یکی از شایع‌ترین علل تشنج در کودکان باشد. این نوع تشنج که به آن تشنج تب‌دار گفته می‌شود، در کودکانی بین ۶ ماه تا ۵ سال رخ می‌دهد. تب‌ در کودکان اغلب زمانی اتفاق می‌افتد که دمای بدن کودک به‌طور ناگهانی افزایش می‌یابد، نه صرفاً به دلیل بالا بودن طولانی‌مدت تب.

ویژگی‌های تشنج تب‌دار عبارت‌اند از:

• کوتاه‌مدت و کمتر از ۵ دقیقه طول می‌کشد.
• بیشتر به صورت سفت شدن عضلات و لرزش کل بدن یا یک طرف بدن ظاهر می‌شود.
• کودک بعد از حمله معمولاً به‌سرعت به هوشیاری بازمی‌گردد.

توجه داشته باشید که تشنج تب‌دار معمولا خطرناک نیست و با کنترل تب و مراقبت‌های لازم قابل مدیریت است. با این حال، اگر تشنج طولانی شود یا کودک برای اولین بار دچار حمله شود، مراجعه فوری به پزشک الزامی است.

جهت مشاوره با شماره تماس زیر تماس حاصل فرمایید.

انواع تشنج در کودکان

تشنج‌ها در کودکان می‌توانند شکل‌ها و علت‌های متفاوتی داشته باشند. شناخت نوع تشنج برای والدین و پزشک اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان، پیگیری و پیش‌بینی وضعیت کودک بر اساس نوع تشنج تعیین می‌شود. هر نوع تشنج ویژگی‌ها و علائم خاص خود را دارد که آگاهی از آن به مدیریت بهتر وضعیت کودک کمک می‌کند.

تشنج تب‌دار در کودکان

تشنج تب‌دار هنگام افزایش ناگهانی دمای بدن رخ می‌دهد. این نوع تشنج بیشتر در کودکان بین ۶ ماه تا ۵ سال دیده می‌شود و اغلب کوتاه‌مدت و خوش‌خیم است. علائم آن شامل سفت شدن بدن، لرزش یا تکان‌های غیرارادی و گاهی از دست دادن هوشیاری کوتاه می‌باشد. با کنترل سریع تب و مراقبت‌های لازم، حملات تشنج تب‌دار معمولاً بدون عارضه طولانی‌مدت بهبود می‌یابند.

تشنج بدون تب در کودکان

برخلاف تشنج تب‌دار، تشنج بدون تب ناشی از مشکلات عصبی، متابولیکی یا اختلالات زمینه‌ای مانند صرع است. این نوع تشنج می‌تواند در هر سنی رخ دهد و ممکن است با علائم دیگری مانند ضعف عضلانی، تغییرات رفتاری یا از دست دادن هوشیاری همراه باشد. تشنج بدون تب نیازمند بررسی دقیق پزشکی است تا علت زمینه‌ای شناسایی و درمان مناسب انجام شود.

تشنج صرعی و غیرصرعی

حملات تکرارشونده و بدون علت واضح است که اغلب نیاز به درمان دارویی طولانی‌مدت دارد و ممکن است زندگی روزمره کودک را تحت تأثیر قرار دهد. در مقابل، تشنج غیرصرعی معمولاً ناشی از عوامل موقتی مانند تب، قند خون پایین، کمبود الکترولیت‌ها یا آسیب مغزی است. در تشنج غیرصرعی، با رفع علت زمینه‌ای، حمله به طور کامل برطرف می‌شود و احتمال عود آن کمتر است.

تشنج خفیف و تشنج شدید در کودک

تشنج‌ها از نظر شدت نیز متفاوت هستند. در تشنج خفیف، کودک ممکن است فقط برای چند ثانیه خیره شود، حرکات مختصر چشم یا دست داشته باشد و معمولاً بدون نیاز به درمان اورژانسی به حالت عادی بازگردد.
تشنج شدید لرزش کل بدن، سفت شدن عضلات، حرکات ناگهانی اندام‌ها و از دست دادن هوشیاری است و نیازمند مراقبت فوری پزشکی می‌باشد. تشنج‌های شدید می‌توانند باعث آسیب جسمی یا تنفسی شوند، بنابراین والدین باید با آرامش و آگاهی کامل اقدامات لازم را انجام دهند.

علائم تشنج در کودکان چیست؟

تشخیص سریع تشنج در کودکان نیازمند آشنایی دقیق با علائم اصلی و رفتارهای غیرطبیعی آن است. تشنج می‌تواند بسته به نوع، علت و شدت، علائم متفاوتی داشته باشد، اما شناسایی آن به والدین کمک می‌کند تا اقدامات مناسب را به‌موقع انجام دهند و از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کنند.

حرکات غیرارادی بدن و لرزش‌ها

یکی از واضح‌ترین علائم تشنج، لرزش ناگهانی یا حرکات غیرارادی اندام‌ها است. این حرکات می‌توانند کل بدن کودک یا تنها یک قسمت از آن، مانند دست‌ها، پاها یا صورت را درگیر کنند. گاهی این حرکات به‌صورت تکان‌های سریع و کوتاه یا حرکات آهسته و موج‌دار دیده می‌شوند. کودک هیچ کنترلی بر این حرکات ندارد و نمی‌تواند آن‌ها را متوقف کند.

از دست دادن هوشیاری

در بسیاری از تشنج‌ها، کودک هوشیاری خود را از دست می‌دهد یا برای چند ثانیه تا چند دقیقه کاملا بی‌حرکت می‌ماند. والدین ممکن است تصور کنند کودک خوابیده یا حواسش پرت شده است، اما در واقع مغز کودک در حالت تشنج است. این وضعیت ممکن است همراه با خیره شدن به یک نقطه، کاهش پاسخ به صداها و محرک‌ها یا عدم حرکت دست و پا باشد.

تغییر رنگ پوست و تنفس غیرعادی

تغییرات ظاهری در کودک هنگام تشنج می‌تواند از نشانه‌های هشداردهنده باشد. گاهی پوست کودک کبود، رنگ‌پریده یا مایل به آبی می‌شود، به‌خصوص در اطراف لب‌ها و ناخن‌ها. همچنین ممکن است تنفس کودک نامنظم یا کوتاه‌مدت متوقف شود. این علائم نشان‌دهنده کاهش اکسیژن‌رسانی به بدن هستند و نیازمند مراقبت فوری پزشکی می‌باشند.

رفتارهای غیرعادی بعد از تشنج

پس از پایان حمله، کودک ممکن است خواب‌آلود، گیج یا بی‌حس باشد. برخی کودکان برای چند دقیقه قادر به پاسخگویی به محیط نیستند یا حرکات طبیعی خود را از دست می‌دهند. این مرحله که به آن مرحله پس از تشنج گفته می‌شود، طبیعی است اما والدین باید مراقب باشند که کودک در این حالت به اشیاء تیز یا محیط خطرناک برخورد نکند.

علائم هشداردهنده همراه با تب

اگر تشنج با تب همراه باشد، بالا رفتن ناگهانی دمای بدن و لرزش بدن رخ می‌دهد. این نوع تشنج که به آن تشنج تب‌دار گفته می‌شود، در اکثر موارد خوش‌خیم است و خطر بلندمدت کمی دارد، اما والدین باید تب کودک را کنترل کرده و شرایط کودک را تحت نظر داشته باشند.

علائم مکرر یا پیچیده

در برخی کودکان، تشنج ممکن است تکرارشونده یا طولانی باشد. در این شرایط علائم شدیدتر بوده و نیاز فوری به مراقبت پزشکی دارد. برخی از کودکان ممکن است بعد از تشنج دچار سردرد، تهوع یا ضعف موقت شوند که نشان‌دهنده فشار روی مغز است و نباید نادیده گرفته شود.

عوارض تشنج در کودکان

تشنج در کودکان کوتاه‌ مدت و خوش‌خیم است، اما در برخی موارد می‌تواند با عوارض جسمی، روانی یا رفتاری همراه باشد. شناخت این عوارض به والدین کمک می‌کند تا بهتر مراقب کودک باشند و در صورت نیاز به پزشک مراجعه کنند.

• احتمال آسیب مغزی در تشنج‌های طولانی یا شدید
• اختلال در یادگیری و تمرکز
• مشکلات رفتاری و اضطراب
• خستگی و خواب‌آلودگی بعد از حمله
• افزایش خطر زمین خوردن و آسیب فیزیکی هنگام تشنج
• تأثیر روانی بر والدین و ایجاد نگرانی مداوم
• احتمال بروز تشنج‌های مکرر در برخی کودکان

درباره بیماری‌های شایع کودکان بیشتر بخوانید.

راه‌های تشخیص تشنج در کودکان

تشخیص دقیق نوع و علت تشنج در کودکان برای درمان مؤثر بسیار مهم است. پزشک با استفاده از روش‌های مختلف، سلامت مغز و عملکرد عصبی کودک را بررسی می‌کند تا بهترین برنامه درمانی تعیین شود.

معاینه بالینی و شرح حال دقیق

یکی از مهم‌ترین مراحل تشخیص، جمع‌آوری اطلاعات دقیق از والدین و مراقبان کودک است. پزشک سوالاتی درباره زمان شروع تشنج، طول مدت، علائم همراه، وضعیت قبل و بعد از حمله و سابقه خانوادگی صرع می‌پرسد. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تا نوع تشنج و احتمال وجود بیماری زمینه‌ای را شناسایی کند.

نوار مغز (EEG)

نوار مغز یا EEG یکی از رایج‌ترین روش‌های تشخیص تشنج است. در این روش، فعالیت الکتریکی مغز ثبت می‌شود و الگوهای غیرطبیعی که منجر به تشنج می‌شوند، قابل مشاهده هستند. EEG به پزشک کمک می‌کند تا تشنج صرعی را از تشنج‌های موقتی یا ناشی از تب تشخیص دهد.

تصویربرداری مغزی

در برخی موارد، پزشک نیاز به تصویربرداری مغزی مانند MRI یا CT Scan دارد. این تصاویر ساختار مغز را نشان می‌دهند و هرگونه آسیب، تومور یا ناهنجاری آناتومیک که می‌تواند عامل تشنج باشد را مشخص می‌کنند.

آزمایش‌های خونی و بررسی‌های متابولیک

گاهی تشنج می‌تواند ناشی از مشکلات متابولیک یا کمبود مواد مغذی باشد. آزمایش‌های خون برای بررسی قند خون، الکترولیت‌ها، کلسیم، منیزیم و سایر فاکتورهای متابولیک انجام می‌شوند. این بررسی‌ها کمک می‌کنند تا علت غیرمغزی تشنج شناسایی و درمان شود.

ثبت ویدئویی تشنج

اگر تشنج مکرر یا غیرقابل پیش‌بینی باشد، پزشک ممکن است از والدین بخواهد ویدئویی از حمله تشنج کودک ضبط کنند. مشاهده ویدئو کمک می‌کند تا الگو و نوع تشنج بهتر شناسایی شود و تشخیص دقیق‌تر انجام گیرد.

درباره بهترین متخصص اطفال در شهرک غرب بیشتر بخوانید.

درمان تشنج در کودکان

درمان تشنج در کودکان بستگی به نوع، علت و شدت تشنج دارد و هدف اصلی آن کنترل حملات تشنجی و پیشگیری از عود مجدد است. در ابتدا، اگر تشنج ناشی از تب باشد، با کنترل تب و مراقبت‌های حمایتی وضعیت کودک بهبود می‌یابد و نیاز به داروهای ضد تشنج دائمی نیست. داروهای ضد تشنج متنوعی وجود دارند که بر اساس نوع تشنج و شرایط کودک انتخاب می‌شوند و مصرف دقیق و منظم آن‌ها بسیار اهمیت دارد. علاوه بر دارودرمانی، در برخی کودکان که پاسخ مناسبی به داروها نمی‌دهند یا تشنج‌ها شدید و مقاوم باشند، روش‌های درمانی دیگر مثل تحریک عصبی یا جراحی مغز مطرح می‌شود.

راه‌های پیشگیری از تشنج در کودکان

پیشگیری از تشنج در کودکان به معنای کاهش عوامل تحریک‌کننده مغز و ایجاد شرایط ایمن برای کودک است. رعایت نکات ساده اما مهم می‌تواند احتمال بروز حملات را کاهش دهد و به والدین کمک کند تا کودک سالم‌تری داشته باشند.

• کنترل سریع تب و بیماری‌های عفونی
• رعایت خواب کافی و منظم برای کودک
• کاهش استرس و فشار روانی کودک
• تغذیه سالم و متعادل
• جلوگیری از کم‌آبی و تأمین مایعات کافی
• مراقبت از کودک هنگام ورزش یا فعالیت‌های پرخطر
• رعایت دقیق داروهای تجویز شده برای کودک مبتلا به صرع
• ایجاد محیط ایمن و دور کردن اشیاء خطرناک
• پیگیری منظم وضعیت سلامت کودک نزد پزشک
• آموزش والدین و اطرافیان برای واکنش سریع در زمان تشنج

نتیجه‌گیری

تشنج در کودکان یک وضعیت جدی است که نیازمند تشخیص دقیق و درمان مناسب می‌باشد. شناخت علت‌ها، علائم و روش‌های پیشگیری و درمان، اهمیت مهمی در بهبود کیفیت زندگی کودکان و خانواده‌هایشان دارد. با همراهی پزشکان متخصص و رعایت نکات مراقبتی، می‌توان حملات تشنج را کنترل کرده و از عوارض آن پیشگیری نمود. اهمیت آموزش والدین و مراقبان در مواجهه با این وضعیت نباید نادیده گرفته شود، چرا که آگاهی و آمادگی آن‌ها در مدیریت به موقع تشنج، می‌تواند زندگی کودک را به شکل زیادی بهبود بخشد. در نهایت، حمایت و پیگیری مستمر، اهمیت زیادی در درمان تشنج در کودکان است.

سوالات متداول تشنج در کودکان