کمبود وزن در کودکان؛ علت‌ها، نشانه‌ها و راه‌های درمان

کمبود وزن در کودکان یکی از نگرانی‌های رایج والدین است که می‌تواند به دلایل مختلفی مانند تغذیه ناکافی، بیماری‌های گوارشی، اختلالات هورمونی یا حتی عوامل روانی رخ دهد. کودکانی که وزن آن‌ها کمتر از حد طبیعی برای سن و قدشان است، ممکن است در رشد جسمی و ذهنی با مشکلاتی روبه‌رو شوند. شناخت علائم و دلایل کمبود وزن، گام اول در درمان و پیشگیری از عوارض آن است.

علت کمبود وزن در کودکان چیست؟

کمبود وزن در کودکان می‌تواند دلایل گوناگونی داشته باشد و در بسیاری از موارد، تنها ناشی از بدغذایی یا کم‌اشتهایی ساده نیست. گاهی پشت این موضوع، مشکلات تغذیه‌ای، گوارشی یا حتی روانی پنهان است. شناخت دقیق علت کمبود وزن در کودکان، اولین گام برای درمان و بازگرداندن رشد طبیعی بدن است. در ادامه، مهم‌ترین دلایل علمی و بالینی این مشکل را بررسی می‌کنیم:

تغذیه ناکافی یا انتخاب‌های غذایی نامناسب

رایج‌ترین علت کمبود وزن در کودکان، تغذیه ناکافی و دریافت کالری کمتر از نیاز بدن است. بسیاری از کودکان به دلیل عادت‌های غذایی نادرست، به خوردن خوراکی‌های کم‌ارزش مانند چیپس، پفک، بیسکویت‌های صنعتی یا نوشیدنی‌های شیرین علاقه دارند. این مواد کالری خالی دارند؛ یعنی انرژی بالایی می‌دهند اما فاقد ویتامین، پروتئین و مواد معدنی مفید هستند. وقتی وعده‌های اصلی غذا جای خود را به تنقلات ناسالم می‌دهند، رشد عضلانی و استخوانی کودک کند می‌شود و بدن او قادر به ذخیره انرژی کافی برای رشد نخواهد بود.

بیماری‌ها و مشکلات گوارشی

علت مهم کمبود وزن در کودکان، بیماری‌های گوارشی و اختلال در جذب مواد مغذی است. مشکلاتی مانند بیماری سلیاک (عدم تحمل گلوتن)، حساسیت به لاکتوز، عفونت‌های مزمن روده یا التهاب دستگاه گوارش می‌توانند مانع جذب پروتئین، ویتامین‌ها و چربی‌های مفید شوند. این کودکان علائمی مانند نفخ در کودکان، اسهال، دل‌درد یا کاهش اشتها دارند. در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک متخصص گوارش اطفال و انجام آزمایش‌های تخصصی برای تشخیص دقیق ضروری است.

اختلالات متابولیکی یا هورمونی

برخی کودکان به دلایل ژنتیکی یا غددی، دچار اختلال در سوخت‌وساز بدن هستند. در این موارد، بدن انرژی را سریع‌تر از حد معمول مصرف می‌کند و کودک با وجود خوردن غذا، وزن نمی‌گیرد. پرکاری تیروئید، دیابت نوع ۱ یا سایر بیماری‌های متابولیک از دلایل شناخته‌شده‌ی کمبود وزن در کودکان هستند. درمان این نوع موارد، نیازمند بررسی دقیق هورمون‌ها و همکاری پزشک متخصص غدد کودکان است.

استرس در کودکان

کمبود وزن در کودکان همیشه ناشی از مشکلات جسمی نیست. استرس، اضطراب، افسردگی یا تغییرات در محیط خانواده مانند تولد خواهر یا برادر جدید، جدایی والدین یا فشارهای تحصیلی می‌توانند باعث کاهش اشتها شوند. کودکانی که از نظر روانی تحت فشار هستند، علاقه‌ای به غذا ندارند و ممکن است وعده‌های غذایی را رد کنند. در این شرایط، حمایت عاطفی والدین و مراجعه به روان‌شناس کودک می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در بازگشت اشتها و وزن طبیعی داشته باشد.

تأثیر ژنتیک بر وزن کودک

کمبود وزن در کودکان ناشی از ژنتیک است. اگر والدین یا سایر اعضای خانواده در دوران کودکی وزن پایینی داشته‌اند، احتمال دارد کودک نیز همین الگوی بدنی را به ارث برده باشد. این موضوع الزاماً نگران‌کننده نیست، به شرط آنکه روند رشد کودک طبیعی باشد و سایر شاخص‌های سلامتی مانند انرژی، تمرکز، خواب و فعالیت فیزیکی در محدوده طبیعی قرار داشته باشند. پزشک اطفال می‌تواند با بررسی منحنی رشد، تشخیص دهد که کم‌وزنی کودک طبیعی است یا نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد.علت کمبود وزن در کودکان

تغذیه ناکافی یا انتخاب‌های غذایی نامناسب

تغذیه ناکافی و دریافت کالری کمتر از نیاز بدن یکی از عوامل کمبود وزن کودک است. بسیاری از کودکان به دلیل عادت‌های غذایی نادرست، به خوردن خوراکی‌های کم‌ارزش مانند چیپس، پفک، بیسکویت‌های صنعتی یا نوشیدنی‌های شیرین علاقه دارند. این مواد کالری خالی دارند؛ یعنی انرژی بالایی می‌دهند اما فاقد ویتامین، پروتئین و مواد معدنی مفید هستند. وقتی وعده‌های اصلی غذا جای خود را به تنقلات ناسالم می‌دهند، رشد عضلانی و استخوانی کودک کند می‌شود و بدن او قادر به ذخیره انرژی کافی برای رشد نخواهد بود.

بیماری‌ها و مشکلات گوارشی

دومین علت مهم کمبود وزن در کودکان، بیماری‌های گوارشی و اختلال در جذب مواد مغذی است. مشکلاتی مانند بیماری سلیاک (عدم تحمل گلوتن)، حساسیت به لاکتوز، عفونت‌های مزمن روده یا التهاب دستگاه گوارش می‌توانند مانع جذب پروتئین، ویتامین‌ها و چربی‌های مفید شوند. این کودکان علائمی مانند نفخ، اسهال، دل‌درد یا کاهش اشتها دارند. در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک متخصص گوارش اطفال و انجام آزمایش‌های تخصصی برای تشخیص دقیق ضروری است.

علائم و نشانه‌های کمبود وزن در کودکان

کمبود وزن در کودکان همیشه با عدد روی ترازو مشخص نمی‌شود. در بسیاری از مواقع، والدین از روی ظاهر، رفتار یا سطح انرژی کودک می‌توانند به وجود این مشکل پی ببرند.شناخت دقیق علائم کمبود وزن در کودکان کمک می‌کند تا قبل از بروز عوارض جدی، اقدام به بررسی و درمان شود. این علائم ممکن است ظاهری، رفتاری یا رشدی باشند و شدت آن‌ها بسته به سن و علت زمینه‌ای متفاوت است.

علائم ظاهری و بدنی

یکی از نخستین نشانه‌های کمبود وزن در کودکان، تغییر در ظاهر و فرم بدن است. کودکانی که دچار لاغری مفرط هستند صورت‌های کشیده، گونه‌های فرو رفته و بازوها و پاهای باریک دارند. پوست آن‌ها ممکن است خشک، رنگ‌پریده یا پوسته‌ پوسته به‌نظر برسد. در بسیاری از موارد، رشد موها و ناخن‌ها نیز کندتر از حد طبیعی است و موها نازک یا شکننده می‌شوند. لباس‌هایی که پیش‌تر اندازه بودند، ممکن است حالا گشاد به‌نظر برسند یا کمر آن‌ها به سختی پر شود. این تغییرات ظاهری زنگ خطری برای والدین است تا روند رشد کودک را بررسی کنند.

تغییرات رفتاری و انرژی کودک

علائم کمبود وزن در کودکان فقط به ظاهر محدود نمی‌شود. رفتار و سطح انرژی کودک نیز تغییر می‌کند. کودکانی که دچار سوءتغذیه یا کمبود کالری هستند، بی‌حال‌تر، زودرنج‌تر و کم‌تحرک‌تر از سایر کودکان‌اند. تمایلی به بازی‌های گروهی، دویدن یا فعالیت‌های روزمره نداشته باشند و بیشتر وقت خود را در سکوت یا استراحت بگذرانند. کاهش تمرکز در مدرسه، خستگی سریع هنگام بازی یا حتی خواب زیاد از نشانه‌هایی است که نباید نادیده گرفته شود. این تغییرات معمولاً به‌دلیل نرسیدن قند و مواد مغذی کافی به مغز و عضلات اتفاق می‌افتد.

تأثیر کمبود وزن بر رشد قدی و مغزی

رشد مناسب قدی و ذهنی کودک ارتباط مستقیم با تغذیه دارد. زمانی که بدن مواد مغذی مورد نیاز خود را دریافت نمی‌کند، برای صرفه‌جویی در انرژی، رشد را کند یا متوقف می‌کند.کمبود پروتئین، آهن، روی و ویتامین‌های گروه B از دلایل اصلی اختلال رشد در کودکان کم‌وزن است. این کمبودها می‌توانند باعث شوند که قد کودک به‌مرور از منحنی رشد طبیعی عقب بماند و عملکرد ذهنی او نیز دچار افت شود.

پیشگیری از بروز کمبود وزن در کودکان

• دادن روزانه صبحانه به کودک
• مصرف دو میان وعده غذایی در روز
• همراهی کردن  در غذا خوردن کودک 
• خودداری از غذا دادن به اجبار 
• اصرار نداشتن به تمام کردن غذای کودک
• خودداری از دادن شکلات و تنقلات زیاد به کودک
• دادن خوراکی های سالم و طبیعی به کودک
• خودداری از دادن غذای خیلی چرب و پر ادویه به کودک
• محدود کردن غذاهای سرخ کردنی برای کودک
• مصرف مایعات و نوشیدنی های طبیعی 
• مصرف شیر و لبنیات کم چرب 
• محدود کردن خوراکی های دارای افزودنی غیرمجاز 
• محدود کردن مصرف خوراکی ها با مواد نگهدارنده 
• استفاده کافی از سبزیجات و میوه های تازه در رژیم غذایی کودک
• مصرف غذاهای فیبردار برای کودک
• مصرف آجیل تازه برای کودک
• محدود کردن غذا خوردن در خارج از خانه
• اصلاح وعده های غذایی والدین
• افزایش تحرکات و فعالیت های بدنی کودک

کاهش وزن در کودکان چه زمانی نگران کننده است؟

تناسب وزن کودک نسبت به قد او توسط نمودار شاخص قابل تشخیص است. گاهی کودک نوپا بر اثر تحرک و فعالیت جسمانی کاهش وزن پیدا می‌کند که این مورد طبیعی است در مقایسه با زمانی که کودک کاهش نامتعارفی وزن نسبت به سن و قد خود دارد. بهتر است در این موارد کودک توسط پزشک چکاپ شود تا بررسی کند کاهش وزن کودک نگران کننده است یا خیر.

رایج ترین روش های درمان کمبود وزن در کودکان چیست؟ 

بهتر است والدین اطلاعات کافی از روند وزن مناسب کودک داشته باشند و روش های پیشگیری از کمبود وزن را رعایت کنند. اگر نگران هستید که کودک شما روند رشد طبیعی خود را طی نمی کند می‌توانید به دکتر بهار پورروشنی در شهرک غرب مراجعه کنید و طی آزمایشهایی کودک مورد بررسی قرار بگیرد. در طی آزمایش داشتن علائم خستگی و بی حالی و رنگ پریدگی و اندام باریک و پوست شل و از بین رفتن گونه صورت و گودی چشم ها و خستگی در چشم ها از علائم کاهش وزن نامتعارف است. و آزمایشات نمونه برداری برای بررسی کم خونی و نارسایی کلیه ای کودک در این زمینه کمک کننده است . در مراحل بعدی درمان ممکن است نیاز به مراجعه به متخصص گوارش باشد. ممکن است پزشک در این مورد مصرف خوراکی ها با کالری بیشتر را توصیه کند که به افزایش وزن کودک منجر می‌شود.

نتیجه گیری

در مواردی نیاز است کودک مبتلا به کاهش وزن در بخش مراقبت ها بستری شود و روند تغذیه و وزن کودک بررسی شود. در مواردی هم به تجویز پزشک شربت اشتها آور مصرف می‌شود که کارساز است. به دلیل حساس بودن سیستم بدنی کودک سعی شود دارویی بدون تجویز پزشک مصرف نشود و در انتخاب متخصص کودک حساسیت داشته باشید.

سوالات متداول کمبود وزن کودکان