نفخ شکم در کودکان یکی به دلایل مختلفی ایجاد میشود این عراضه باعث ناراحتی و بیقراری در کودک گردد. این مشکل با احساس پُری، درد یا باد در ناحیه شکم همراه است و ممکن است منجر به گریه یا بیحوصلگی کودک شود. نفخ در کودکان به ویژه در ماههای اول زندگی، به دلیل عدم تکامل سیستم گوارشی، امری طبیعی است، اما در برخی موارد میتواند نشانهای از یک مشکل گوارشی جدیتر باشد. در این مقاله به بررسی علل، علائم، روشهای تشخیص و درمان نفخ شکم در کودکان پرداخته خواهد شد.
روش ماساژ برای از بین بردن نفخ معده نوزاد
نفخ شکم در کودکان چیست؟
نفخ شکم در نوزادان یکی از مشکلات شایع دوران شیرخوارگی است که به دلیل نارس بودن سیستم گوارشی و بلعیدن هوای اضافی هنگام شیر خوردن ایجاد میشود. این وضعیت باعث احساس ناراحتی، بیقراری و گریههای مکرر در نوزاد میشود. بیشتر موارد نفخ در نوزادان طبیعی و موقتی است، اما گاهی میتواند نشانهای از حساسیت غذایی، عدم تحمل لاکتوز یا مشکلات گوارشی دیگر باشد. آشنایی با دلایل اصلی نفخ به والدین کمک میکند تا راهکارهای ساده و مؤثری برای کاهش آن به کار بگیرند.
علت نفخ شکم در نوزادان چیست؟
نفخ شکم در کودکان یکی از مشکلات شایع گوارشی است که در آن کودک احساس پُری، فشار یا باد در ناحیه شکم دارد. این وضعیت به دلیل تجمع گاز در دستگاه گوارش رخ میدهد و میتواند باعث ناراحتی، درد و بیقراری در کودک شود. بروز نفخ در نوزادان و کودکان خردسال رایجتر است، زیرا سیستم گوارشی آنها هنوز به طور کامل تکامل نیافته است.
بلع هوای اضافی
دلایل نفخ در کودکان، بلعیدن هوا هنگام تغذیه یا گریه کردن است. نوزادان به دلیل مهارت کمتر در مکیدن و بلع، ممکن است مقدار زیادی هوا را همراه شیر وارد معده کنند. این هوا در دستگاه گوارش تجمع پیدا کرده و باعث احساس پری و نفخ میشود. استفاده از شیشهشیرهای ضدنفخ و آروغ گرفتن کودک بعد از هر وعده شیر میتواند از این مشکل جلوگیری کند.
عدم تحمل لاکتوز
برخی از کودکان دچار عدم تحمل لاکتوز هستند. به این معنا که بدن آنها آنزیم لازم برای هضم لاکتوز قند طبیعی موجود در شیر را ندارد. در نتیجه، لاکتوز در روده تجزیه نشده و باعث تولید گاز، نفخ، درد شکم و گاهی اسهال میشود. در چنین مواردی، پزشک ممکن است توصیه کند از شیر بدون لاکتوز یا فرمولهای مخصوص استفاده شود.
عدم تعادل میکروبهای گوارشی
روده انسان محل زندگی میلیونها باکتری مفید است که به هضم غذا کمک میکنند. در از کودکان، نوزادان، این تعادل میکروبی هنوز به طور کامل شکل نگرفته است. رشد نامتعادل میکروبهای رودهای میتواند باعث افزایش گاز، نفخ و حتی دردهای کولیکی شود. تغذیه با شیر مادر و پرهیز از مصرف بیمورد آنتیبیوتیکها میتواند به بهبود تعادل باکتریهای مفید روده کمک کند.
یبوست
یبوست یکی دیگر از علل شایع نفخ شکم در کودکان است. زمانی که مدفوع برای مدت طولانی در روده باقی میماند، گاز بیشتری تولید شده و باعث اتساع و یا ورم شکم میشود. در این حالت، کودک ممکن است بیقرار، کماشتها و دچار درد شکم شود. مصرف مایعات کافی، میوه و سبزیجات تازه و تحرک مناسب میتواند به کاهش یبوست و در نتیجه کاهش نفخ کمک کند.
آلرژی یا حساسیت غذایی
مصرف بعضی از مواد غذایی مانند شیر گاو، حساسیت به تخممرغ، سویا یا گندم ممکن است باعث واکنش آلرژیک یا حساسیت گوارشی شود. این واکنشها معمولاً با نفخ، دلدرد، اسهال یا حتی بثورات پوستی همراه هستند. در چنین شرایطی، لازم است تحت نظر پزشک رژیم غذایی کودک بررسی شود و ماده غذایی حساسیتزا از برنامه او حذف گردد.
آموزش ماساژ شکم نوزاد برای کاهش نفخ
برای شروع ماساژ، محیطی آرام، گرم و راحت فراهم کنید تا کودک احساس امنیت کند. دستان خود را بشویید و گرم کنید. استفاده از روغن مخصوص نوزاد یا کرم ملایم به کاهش اصطکاک پوست کمک کرده و ماساژ را لذتبخشتر میکند. نور محیط را ملایم کنید و صداهای آزاردهنده را کاهش دهید تا کودک آرام باشد.
شروع ماساژ با حرکات دایرهای
نوزاد را به پشت روی یک سطح نرم و راحت بخوابانید. با نوک انگشتان، شکم او را به آرامی در جهت عقربههای ساعت ماساژ دهید. این حرکت به حرکت طبیعی رودهها کمک میکند و خروج گاز را آسانتر میکند. حرکات باید نرم و پیوسته باشند و از فشار زیاد پرهیز شود.
حرکت دوچرخه با پاها
پاهای نوزاد را آرام به سمت شکم خم کنید و سپس دوباره به حالت اولیه برگردانید، مانند رکاب زدن دوچرخه. این حرکت باعث تحریک رودهها، کاهش گاز و کمک به دفع مدفوع میشود. میتوانید این حرکت را چند بار پشت سر هم انجام دهید تا کودک احساس راحتی بیشتری داشته باشد.
حرکت I Love You
این تکنیک برای نوزادان بزرگتر و کودکان شیرخوار مناسب است. با نوک انگشتان خود حروف I، L و U را روی شکم کودک رسم کنید. این حرکات به تحریک رودهها و کاهش نفخ کمک میکند و در عین حال کودک از تماس ملایم دست شما لذت میبرد.
بیشتر بخوانید: مخملک در کودکان
علائم نفخ شکم در کودکان
نفخ شکم در کودکان میتواند با نشانههای مختلفی بروز کند که بهصورت ناراحتیهای گوارشی یا تغییر در رفتار کودک ظاهر میشوند. از مهمترین علائم نفخ شکم در کودکان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اختلال در خواب یا بیداریهای مکرر شبانه
- گریه یا بیقراری
- پف کردن و برجستگی شکم
- خروج زیاد گاز از بدن
- درد یا دلپیچه در ناحیه شکم
- بیاشتهایی یا امتناع از شیر خوردن
بیشتر بخوانید: تب در نوزادان
درمان فوری نفخ شکم در کودکان و نوزادان
بیشتر موارد نفخ ناشی از تجمع گاز در دستگاه گوارش است و با روشهای ساده خانگی قابلدرمان میباشد. اگر این وضعیت بهدرستی مدیریت نشود، میتواند باعث درد، بیخوابی یا بیقراری شدید در کودک شود. در ادامه، روشهای مؤثر و فوری برای برطرف کردن علائم مختلف نفخ شکم در نوزادان و کودکان را بررسی میکنیم تا والدین بتوانند در خانه بهدرستی از فرزندشان مراقبت کنند.
درمان گریه نوزاد بر اثر نفخ
وقتی کودک به دلیل نفخ بیقرار است یا بیوقفه گریه میکند، اولین اقدام باید آرامسازی او باشد. نوزاد را به حالت عمودی در آغوش بگیرید و به آرامی راه بروید یا تکانهای نرم بدهید تا بتواند آروغ بزند. فراموش نکنید گرفتن آروغ بعد از هر وعده شیر یکی از مؤثرترین راهها برای پیشگیری از نفخ است. در صورتی که گریه ادامه داشت، شکم نوزاد را با حرکات دایرهای در جهت عقربههای ساعت روی شکم او دست بکشید یا پاهایش را مانند حرکت دوچرخه بالا و پایین کنید تا گازها آزاد شوند.
اگر با وجود این اقدامات، بیقراری کودک ادامه یافت و همراه با تب، استفراغ، بیاشتهایی یا کاهش هوشیاری بود، بهتر است بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید، زیرا این نشانهها ممکن است بیانگر یک مشکل جدیتر باشند
ورم شکم نوزاد
در صورت مشاهده شکم ورمکرده یا برجسته در کودک، میتوانید چند روش ساده را برای کاهش ناراحتی امتحان کنید
- خواباندن کودک به پشت و حرکت دادن آرام پاهاست، طوری که انگار در حال رکاب زدن دوچرخه است.
- پارچه را با استفاده از اتو گرم کنید و روی شکم نوزاد قرار دهید
- استفاده از شیشه شیرهای ضد نفخ
- حذف مواد غذایی دارای نفخ از رژیم غذایی مادر
در صورتی که ورم شکم ناگهانی، شدید، سفت و همراه با تب یا استفراغ صفراوی (مایع سبزرنگ یا زرد) بود، باید سریعا به پزشک مراجعه کنید، زیرا این علائم میتوانند نشانهی انسداد یا سایر مشکلات گوارشی جدی باشند.
۳ خروج زیاد گاز
اگر کودک بیش از حد گاز دفع میکند یا بوی گازها آزاردهنده است، علت در بلعیدن هوای اضافی هنگام تغذیه است. برای کاهش آن، توصیه میشود هنگام شیر خوردن و بلافاصله پس از پایان وعده، حتماً آروغ کودک گرفته شود. استفاده از سرشیشههای ضدنفخ و تنظیم زاویه شیشه به نحوی که شیر بدون حباب جریان پیدا کند، بسیار مؤثر است. در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه میشوند، باید اطمینان حاصل شود که نوزاد سینه را به درستی گرفته است تا هوا وارد معدهاش نشود.
در مواردی که گاز زیاد موجب ناراحتی شدید میشود، میتوان از قطرههای حاوی سیمتیکون (Simethicone) استفاده کرد. این دارو معمولا بیخطر است و بسیاری از والدین گزارش کردهاند که موجب تسکین فوری میشود، با این حال مصرف آن باید طبق دستور روی بسته و با نظر پزشک انجام شود.
درمان درد شکم یا دلپیچه بر اثز نفخ در نوزاد
با چند اقدام ساده درد او را کاهش دهید. ابتدا با لمس ملایم شکم بررسی کنید که آیا درد ناشی از تجمع گاز است یا همراه با علائمی مانند تب، استفراغ یا اسهال خونی است. اگر فقط گاز عامل آن است، ماساژ دایرهای در جهت عقربههای ساعت، حرکت پاها شبیه دوچرخه و گذاشتن کمپرس گرم روی شکم معمولاً خیلی کمککننده است. اگر درد به علت یبوست باشد، باید به بهبود حرکات روده کمک کرد. در کودکان بزرگتر، افزایش مصرف مایعات و مواد غذایی حاوی فیبر طبق سن و توصیه پزشک مؤثر است. در صورتی که درد شکم مداوم یا بسیار شدید است، یا همراه با نشانههایی مانند شکم سفت، استفراغ خونی یا صفراوی، تب بالا یا نشانههای کمآبی باشد، باید بلافاصله کودک به پزشک یا اورژانس منتقل شود.
تشخیص نفخ شکم در کودکان
برای تشخیص نفخ شکم در کودکان، پزشک از معاینه فیزیکی و پرسش از والدین درباره علائم کودک استفاده میکند. ممکن است پزشک در مورد تاریخچه تغذیهای کودک، الگوهای گریه و ناراحتیها، و زمانهایی که نفخ رخ میدهد، سوالاتی بپرسد. در صورتی که علائم کودک به نظر شدید یا طولانی مدت برسد، پزشک ممکن است آزمایشات بیشتری مانند آزمایشهای خون یا سونوگرافی شکم برای بررسی وضعیت گوارش کودک تجویز کند.
پیشگیری از نفخ شکم
کاهش بلع هوا هنگام تغذیه کودک اهمیت زیادی دارد و با رعایت روشهای صحیح شیرخوردن یا استفاده از شیشههای ضدنفخ میتوان این مشکل را کاهش داد. تغذیه مناسب نیز نقش مهمی دارد؛ در صورت حساسیت کودک به برخی مواد غذایی، باید از مصرف آنها پرهیز کرد و در صورت نیاز، از شیرهای بدون لاکتوز یا جایگزینهای مناسب استفاده نمود. رعایت فاصله مناسب و تغذیه به دفعات کم نیز به جلوگیری از پر شدن سریع معده کمک میکند. همچنین مراقبت از یبوست با مصرف مایعات کافی و مواد غذایی حاوی فیبر، یکی دیگر از راههای مهم پیشگیری از نفخ در کودکان است.
جهت درمان نفخ شکم کودک به چه دکتری مراجعه کنیم؟
اگر کودک شما دچار نفخ شکم است و علائم آن شدید یا طولانی مدت میشود، توصیه میشود به یک متخصص کودکان مراجعه کنید. دکتر بهار پورروشنی، متخصص کودکان و نوزادان، میتواند بهترین مشاوره و درمان را برای مشکلات گوارشی کودک شما ارائه دهد. ایشان با تجربه و تخصص خود در تشخیص و درمان بیماریهای گوارشی کودکان، میتوانند راهحلهای موثری برای کاهش نفخ شکم و بهبود وضعیت گوارشی کودک ارائه دهند.
نتیجهگیری
نفخ شکم در کودکان یک مشکل شایع است که میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. این مشکل ممکن است باعث ناراحتی و بیقراری کودک گردد، اما با روشهای درمانی ساده قابل کنترل است. تشخیص به موقع و مراجعه به پزشک متخصص میتواند به کاهش علائم و بهبود وضعیت گوارشی کودک کمک کند. با رعایت پیشگیریها و روشهای درمانی مناسب، والدین میتوانند این مشکل را مدیریت کرده و راحتی بیشتری برای کودک خود فراهم کنند.
سوالات متداول
در بیشتر نوزادان، نفخ ناشی از نارس بودن دستگاه گوارش یا بلع هوا طبیعی است و با روشهای ساده مانند آروغ گرفتن و ماساژ شکم قابل کنترل است. اما اگر با تب، استفراغ شدید، خون در مدفوع یا بیاشتهایی همراه باشد، باید به پزشک مراجعه شود.
آغوش گرفتن کودک، آروغ گرفتن بعد از هر وعده، ماساژ ملایم شکم و حرکت پاها مانند دوچرخه، مؤثرترین روشهای خانگی برای کاهش نفخ هستند.
قطرههای حاوی سیمتیکون معمولا بیخطر هستند و برخی والدین برای تسکین فوری از آن استفاده میکنند، اما بهتر است قبل از مصرف با پزشک مشورت شود و دستور مصرف روی بسته رعایت گردد.
رعایت فاصله مناسب وعدههای غذایی، تغذیه با مقدار کم و دفعات بیشتر، مراقبت از یبوست با مصرف مایعات و فیبر، و کاهش بلع هوا هنگام شیر خوردن، از بهترین راههای پیشگیری هستند.